Fosilak Babesteko Erronka Geoparkean: Mutrikuko Flysch Eremuko Arpilaketaren Aurkako Neurrien Kasu Azterketa

Nola babestu aire zabaleko itsaslabar bizi batean agerian geratzen diren amonites erraldoiak, itsasoak egunero arroka higatzen duen bitartean eta edozein ibiltarik mailua poltsikoan eraman dezakeenean? Mutrikuko itsasertzean, galdera horrek markatzen du gure eguneroko kudeaketa zientifikoa eta udalerriko ingurumena zaintzeko estrategia. Marearteko zabalgunea laborategi ireki bat da, baina baita eremu hauskorra ere, non higadura naturalak eta giza esku-hartzeak talka egiten duten marea jaisten den bakoitzean.

Mutrikuko Flysch Beltzaren Estratigrafia eta Amonitesen Azaleratze Dinamika

Mutrikuko Flysch Beltzaren geruzak Goi Albiarretik Behe Cenomaniarrera bitartekoak dira, duela 100 eta 94 milioi urte artekoak, eta bertako lutita-paketeek 200 metrotik gorako lodiera metatua dute. Goi Kretazeoko itsas hondo ilun eta oxigeno gutxiko haren lekuko zuzenak dira gaur egun Saturraran eta Arbe artean ikusten ditugun lutita eta hareharri geruza txandakatuak. Dinamika geologiko horrek berezko erritmoa du: neguko denborale gogorren ostean, olatuek 2 eta 5 zentimetro arteko lutita-geruza berriak harrotu ditzakete marearteko zabalgunean gutxi gorabehera 48 orduko epean, ordura arte ezkutuan zeuden nodulu karbonatatuak agerian utziz.

Nodulu horien barruan gordetzen dira amonitesak eta bestelako fosilak, bat-batean bildumagileen eta jakin-mina duten bisitarien esku-eskura geratuz. Hasierako faseetan, ale garrantzitsuenak arrokan bertan erretxina gardenez estaltzea aztertu genuen higadura moteltzeko, baina Kantauri itsasoaren olatuen indarrak eta gatz-kristalizazioak estaldura horiek pitzatu egiten zituztela ikusita, in situ kontserbazio kimikoa baztertu eta behaketa periodikoko sistema lehenetsi genuen. Marea-ziklo bakoitzak fosil berriak utz ditzake agerian, eta horrek zaintza-metodologia malgu bat eskatzen du.

Arpilaketak Erregistro Estratigrafikoan Eragiten Dituen Kalte Tafonomiko eta Mekanikoak

Zizel eta mailuekin egindako erauzketa batek 15 eta 30 zentimetro arteko krater irregularrak uzten ditu lutitan; zauri horietan ura pilatu eta hurrengo marea-zikloetan higadura mekanikoa biderkatu egiten da. Ondarearen gaineko kalteak ebaluatzeko irizpideak finkatzean, falta ziren fosilen hutsuneak zenbatzeaz gain, inguruko arroka-matrizeari eragindako pitzadurak ere dokumentatzen hasi ginen, mailu geologikoen kolpeek inguruko geruzen egonkortasuna nola ahultzen duten neurtzeko.

Kalte horrek bi jatorri oso desberdin ditu gure kostaldean. Alde batetik, merkatu beltzerako edo bilduma pribatuetarako mailu eta zizelekin egiten den erauzketa sistematikoa dago; bestetik, ingurune honetan, bisitari batzuen oroigarri-bilketa ezjakina gertatzen da. Bietan ala bietan, emaitza zientifikoa suntsigarria da.

Fosil baten orientazio zehatza eta bere geruza milimetrikoa galduz gero, ezinezkoa da jakitea alea korronte turbiditiko batek garraiatua izan zen ala hondo anoxikoan bertan hil zen. Pieza bat bere jatorrizko geruzatik testuinguru zientifikorik gabe ateratzeak informazio tafonomiko eta kronologiko guztia ezabatzen du. Arroka hutsean geratzen den zuloa ez da galera estetiko hutsa; milioika urteko liburu geologiko baten orrialde erauzia da, eta inguruko lutita-geruza hauskorrak askoz azkarrago desegiten dira kolpeen ondorioz.

Zaintza Fisikoa eta Erreskate Paleontologikorako Protokolo Teknikoak

Kostaldeko zaintza-txandak antolatzeko orduan, udala eta Geoparkeko arduradunak ohartu ziren eguneroko patruila finkoak ez zirela bideragarriak itsaslabarren irisgarritasun zailagatik eta marea-ordutegi aldakorrengatik. Horregatik, zaintza eta ikuskapen zientifikoak urteko marea bizienen egutegiari eta neguko denboraleen ondorengo itsasbeherei lotzea erabaki zen, betiere Euskal Kostaldeko Geoparkearen argibide ofizialak eta ondare paleontologikoa babesteko ezarritako araudi espezifikoa oinarri hartuta.

Itsasoak ale garrantzitsu bat suntsitzeko arriskuan jartzen duenean edo lapurreta-arrisku handia dagoenean, erreskate paleontologiko kontrolatua aktibatzen dugu. Prozesu tekniko honek urrats zorrotzak jarraitzen ditu:

1. Dokumentazio estratigrafikoa: Alea ukitu aurretik, bere kokapen zehatza, orientazioa eta geruzaren ezaugarriak erregistratzen dira.
2. Erauzketa mekaniko azkarra: Erreskate paleontologikoko operazio batek 3 eta 4 ordu arteko tarte estua izaten du itsasbehera bakoitzean; denbora horretan harria zulatu, pieza babestu eta itsasgora iritsi aurretik portura edo bidera igo behar da.
3. Laborategiko prestaketa: Behin lehorrean, piezak Nautilus Mutrikuko Interpretazio Geologikoko Zentrora eramaten dira. Bertan gordetzen diren ale handienek —zenbaitetan 45 zentimetrotik gorako diametroa duten amonites heteromorfo eta erregularrek— hainbat asteko garbiketa mekanikoa behar izaten dute mikro-mailu pneumatikoekin, fosila estaltzen duen matrize gogorra kentzeko.

Hala ere, erreskate paleontologikoaren protokolo hau bideragarria da soilik fosila nodulu karbonatatu trinko baten barruan dagoenean; lutita bigunean zuzenean txertatutako aztarna zapalak ezin dira zulagailu eta zizelekin osorik atera haiek suntsitu gabe. Horrelakoetan, dokumentazio fotografikoa eta moldeak egitea da geratzen zaigun bide bakarra.

Heziketa Kanpainen Eragina eta Kontrol Bisualaren Mugak

Araudi hertsiaz gain, sentsibilizazioak pisu handia du gure kudeaketa-ereduan. Hasierako kartel tekniko eta zigor-mehatxuetatik harago joatea erabaki genuen; Saturraran eta Kardala inguruko sarreretan jarritako seinaleztapenean, bisita gidatuetan eta eskoletako saioetan, fosilak bere testuingurutik kanpo balio zientifikorik ez duela azaltzean jarri zen enfasi nagusia. Horrela, bertako kultura geologikoa indartu da, eta herritarrek ondarea herriko altxor komunitario gisa sentitzen dute gaur egun, Nautilus zentroaren bidez ondare hori herrian bertan ikusgai dagoela ikusita.

Neurri hauen balantze kritikoa egitean, emaitza argiak ikusten ditugu bi norabidetan. Hezkuntza-kanpainek nabarmen murriztu dute udako bisitari familien bidezko harri-bilketa, eta komunitatearen zaintza-sentimendua handitu da. Aitzitik, gauez edo egunsentian ekipamendu astunarekin —motordun ebakitzaile txikiekin eta palankekin— sartzen diren bildumagile espezializatuen aurka eragin mugatua dute sentsibilizazio-ekintzek. Saturraran eta Arbe arteko marearteko tarteak 2 kilometro baino gehiagoko luzera eta hainbat sarbide malkartsu ditu, hala nola Kardala edo Galdona inguruko bidexkak, eta horrek ezinezko egiten du eremu osoaren kontrol bisual jarraitua.

Mareartekoan Jarduteko Herritarren Protokoloa eta Kudeaketa Ikasgaiak

Mutrikuko esperientziak beste geoparke batzuetarako ikasgai garbia uzten du: debeku poliziala ez da nahikoa bere kabuz; erreskate zientifiko azkarra, tokiko interpretazio-zentro ireki bat eta herritarren behaketa-sare aktiboa uztartu behar dira. Herritarren abisuak jasotzeko prozedura sinplifikatzeko, egiaztatu dugu ez dela beharrezkoa GPS gailu konplexurik erabiltzea; nahikoa da telefono mugikorrarekin oinarrizko datu bisualak biltzea.

Udalaren eta Geoparkearen Abisu Protokoloa

Mareartekoan azaleratu berri den fosil bat aurkitzen baduzu, ez ukitu eta ez saiatu harria mugitzen. Jarraitu urrats hauek:

• Eskala-argazkia: Atera lehen argazki bat fosilaren xehetasunari, ondoan txanpon bat edo giltza bat jarrita tamaina-erreferentzia gisa.
• Kokapen-argazkia: Atera bigarren argazki bat inguruko itsaslabarraren profil orokorrari, teknikariek puntua erraz identifikatu dezaten.
• Segurtasun-tartea: Irteteko orduan, kalkulatu beti itsasgora iritsi baino gutxienez ordubete lehenago eremutik kanpo egotea, marea-uholdeen arriskua saihesteko.

Herritar batek udalari edo Geoparkeari abisua ematen dionetik teknikariek lekua ikuskatu arte 24 eta 72 ordu arteko tartea igaro ohi da, betiere hurrengo itsasbeheraren ordutegiaren eta itsasoaren egoeraren arabera.

Marea beheran Saturraran eta Mutriku arteko arroka beltzetan zehar zoazela, ur-putzu baten ondoan espiral perfektu bat ikusi duzu lutita-geruza ilunetik irteten. Harria kolpatu edo poltsikoko giltzarekin urratu beharrean, txanpon bat jarri duzu noduluaren alboan, telefonoarekin bi argazki atera dituzu —bata espiralaren saihetsei eta bestea Kardalako itsaslabarraren siluetari—, eta pausoa jarraitu duzu porturantz, hurrengo mareak estali aurretik zientzialariek pieza bere geruza zehatzean aztertu ahal izango dutela jakinda.