Nola Ikertu Zure Etxearen edo Familiaren Historia Mutrikuko Udal Artxiboan: Urratsez Urratseko Tutoriala

Aurkibidea

1. Abizen berdinak, familia okerra: ikerketa ondo bideratzearen balioa
2. Erroldak, obra-baimenak eta akta-liburuak: zer kontatzen du bakoitzak
3. Etxeko mahaitik kontsulta-gelara: prestaketa eta saioaren arauak
4. Eskribauen letra irakurri eta iturria ez galtzeko fitxa
5. Oñati, Donostia eta Mutriku: kronologia osoa ixteko sarea

Abizen berdinak, familia okerra: Mutrikuko ikerketa ondo bideratzearen balioa

Lehen saiakeretan abizenaren bidezko bilaketa zuzena erabili zen udal-erroldetan. Erraza dirudi: deitura idatzi, zerrendak arakatu eta belaunaldiak lotu. Herrian oso ohikoak diren deituretan, ordea, homonimiak familia-adar okerrak elkarri lotzea eragin zuen, eta zuhaitz genealogiko oso bat beste etxe bateko jendearekin eraiki zen. Ondorioz, estrategia hori baztertu eta baserriaren edo kaleko orubearen zenbaki katastrala hartu zen ardatz finko gisa.

Arrazoia erroldetan bertan dago. 1860 eta 1930 arteko udal-erroldetan ohikoa da auzo desberdinetan, Olatzen eta Astigarribian adibidez, izen-abizen berdinak dituzten bi edo hiru bizilagun aldi berean agertzea. Homonimia horiek katastroko erreferentziekin aldez aurretik gurutzatzen ez badira, gutxi gorabehera 15 eta 20 ordu arteko lana galtzen da dokumentu-sail okerretan. Astebete inguruko lana, alegia.

Zuzen eginez gero, saria handia da: etxearen jatorrizko eskriturak argitzen dira, eta arbasoen benetako ibilbidea agertzen da, ez auzoko izenkide batena.

Mutrikuko Udal Artxiboak gordetzen duen funts historikoa udalerriaren bilakaera urbanistikoa eta demografikoa ulertzeko oinarrizko euskarria da. Ahozko tradizioak koloreak ematen ditu, baina datak mugitu egiten dira eta izenak nahasi. Erroldek, aktek eta planoek ziurtasun juridikoa eta historikoa eskaintzen dute: udalak bere garaian sinatu eta zigilatu zuena.

Erroldak, obra-baimenak eta akta-liburuak: zer kontatzen du bakoitzak

Hiru dokumentu-sailek hiru denbora-eskala desberdin estaltzen dituzte. Erroldek, ohiko baldintzetan, 5 eta 10 urte arteko maiztasunez erakusten dituzte etxebizitza bakoitzeko bizilagunen aldaketak, XIX. mendearen bigarren erditik aurrera. Obra-baimenek 1880tik aurrerako planoak gordetzen dituzte. Akta-liburuek, berriz, XVI. mendetik gaur egunera arte iristen dira.

Biztanleen erroldak eta hautesle-zerrendak

Familia-egiturak, bizilekuak, lanbideak eta belaunaldien arteko segida jarraitzeko tresna nagusia dira. Etxe bateko bizilagunak hamarkadaz hamarkada zerrendatuz, nor ezkondu zen, nor joan zen eta noiz agertu zen umezurtz bat ikus daiteke.

Udal-erroldak eta datu pertsonalen muga

Azken 100 urteko biztanle-erroldak datu pertsonalak babesteko legeriak murrizten ditu: horien kontsulta publikoa ez da onartzen, agertzen diren pertsonak hilda daudela frogatu ezean. Hurbileko senideak bilatzen badituzu, eraman heriotza-agiriak lehen kontsultara.

Hirigintza-espedienteak, obra-baimenak eta katastroa

Alde Zaharreko eraikinen obra-baimenen espedienteek 1880tik aurrera gordetzen dituzte fatxaden eta barne-banaketen jatorrizko plano tolestuak. Auzoetako baserrietan, katastroko erregistroek jabetza-aldaketak eta eraldaketak erakusten dituzte. Planoak falta direnean, udalbatzaren akta-liburuetako hirigintza-ebazpenekin eta zerga-erroldekin bete daiteke hutsunea.

Udalbatzaren akta-liburuak

Herritarrek udalarekin izandako harremanak jasotzen dituzte: herri-lurren enkanteak, bide-zorrak eta auzokideen arteko mugarri-auziak. Zure arbaso batek larre komunal baten gaineko auzia izan bazuen, hemen aurkituko duzu.

Etxeko mahaitik kontsulta-gelara: prestaketa eta saioaren arauak

Kontsulta-gelako denbora mugatua da, eta hor ez da transkribatzen. Metodoa honela antolatzen da: inbentarioaren aurretiazko miaketa digitala, argazki bidezko bilketa, eta irakurketa sakona etxean. Nik urrats hauek jarraitzen ditut, ordena honetan:

1. Elkarrizketatu senideak. Idatzi izenak, baserri-izenak eta gutxi gorabeherako datak, nahiz eta zalantzazkoak izan.
2. Bildu etxeko eskritura pribatuak. Salerosketa-agiri batek orube-zenbakia edo mugakideen izenak eman ditzake, eta hori da zure ardatz finkoa.
3. Finkatu oinarrizko kronologia. Orri bakar batean, hamarkadaka, zer dakizun eta zer susmatzen duzun.
4. Miatu katalogoa edo inbentarioa. Identifikatu saila eta kutxa-zenbakiak artxibora joan aurretik.
5. Eskatu hitzordua eta bete eskaera-orria. Kasu arrunt batean, 3 eta 5 lanegun arteko aurrerapena behar da, artxibozainak dokumentazioa biltegitik atera dezan.
6. Mugatu eskaera. Saio bakoitzean gehienez 3 edo 4 kutxa, edo 5 espediente solte, izan daitezke mahai gainean aldi berean.

Kontsulta-mahaiko eskuen arauak

Erabili 2B motako arkatz biguna, ez boligraforik. Ez tolestu papera, ezta plano tolestuen ertzak ere behar baino gehiago. Atera argazkiak 90 graduko angeluan, flashik eta eskaner eramangarririk gabe.

Eskribauen letra irakurri eta iturria ez galtzeko fitxa

XVI. eta XVII. mendeetako dokumentuetan bi idazkera nagusi agertzen dira: letra kortesanoa, biribila eta nahiko txukuna, eta letra prozesala, lotua eta laburduraz betea. Bigarrenak hitzez hitzeko transkripzio lineala ia ezinezko egiten du hasieran. Hobe da lehenik laburdura-glosario propioa eta izen-aldaketen taula osatzea, eta gero testu osoari ekitea.

Izen propioek eta neurri-unitateek laburdura ugari dute. Baserri-izenak, gainera, eskribauaren arabera aldatzen dira: Lecoya bera 'Lecoia', 'Lequoya' edo 'Lecoya-garaicoa' gisa ager daiteke. Aldaera guztiak taula berean jaso, bestela baserri bera hiru etxe bezala kontatuko duzu.

Erreferentzia-fitxaren bost eremuak

• Funtsa: adibidez, Udal Artxiboa.
• Saila: Hirigintza edo Gobernu.
• Kutxa-zenbakia
• Espediente-zenbakia
• Folioa: adibidez, 14r - 14v, aurrealdea eta atzealdea bereiziz.

Argazki bakoitza fitxa horri lotuta gorde, izen berdinarekin. Hiru hilabete inguru igarota ez duzu gogoratuko zein kutxatan zegoen.

Aurkitutako datu bakoitza taula kronologiko batean txertatu, bi zutabe bereizirekin: frogatutako gertaerak, erreferentzia osoarekin, eta hipotesiak, oraindik baieztatzeko daudenak. Bereizketa horrek babesten zaitu, hain zuzen, Olatzeko eta Astigarribiako izenkideen tranpatik.

Oñati, Donostia eta Mutriku: kronologia osoa ixteko sarea

Udal-artxiboko datuek hutsuneak dituzte XVIII. mendean, eta akta batean agertzen den aipamen labur batek beste iturri batekin baieztatu behar du. Lurraldeko bi artxibo nagusik betetzen dute zeregin hori, eta biak Gipuzkoako Foru Aldundiaren artxibo-ataria bezalako baliabideen bidez hurbil daitezke, Gipuzkoako Artxibo Orokorrarekin batera.

Notario-eskriturak Oñatin

Gipuzkoako Protokoloen Artxibo Historikoak, Oñatin, Mutrikuko eskribauen notario-eskriturak gordetzen ditu XVI. mendetik XX. mendera arte: testamentuak, ezkontza-kontratuak eta salerosketak. Baserri baten jabetza-katea hemen osatzen da.

Sakramentu-liburuak Donostian

Donostiako Elizbarrutiko Artxibo Historikoan 1500. urtearen ingurutik aurrerako bataio-, ezkontza- eta heriotza-aktak kontsulta daitezke, mikrofilmean edo formatu digitalean. Horiekin genealogia-zuhaitza XVI. menderaino luza daiteke, udal-errolda babestuek ezartzen duten muga legaletik urrun.

Mutrikuko kronologia ixteko epea

Bi artxibo osagarri horietako bilaketa gurutzatuetarako zenbatetsitako tartea 2 eta 4 aste artekoa da. Planifikatu udal-artxiboko lehen saioaren ondoren, ez aurretik: udal-dokumentuek emango dizkizute Oñatin eta Donostian bilatu beharreko izenak eta datak.

Sarea prest dago, eta fitxa ere bai. Geratzen dena zure lehen kontsulta-txandaren norabidea da: etxearen egitura fisikoaren bilakaera eskatuko duzu lehenik, obra-baimenen eta planoen kutxekin, ala bertan bizi izan ziren familien errolda-segida, orube-zenbakiari lotuta?