Mutrikuko Itsasertzeko Biodibertsitatea: Mareartekoko Bizitza Ezagutzeko Gida Osoa

Aurkibidea

1. Flysch beltzaren plataforma: harria, ura eta muturreko aldaketak
2. Zipristinetatik behe-marearteraino: algen mailak plataforman
3. Lapak, trikuak eta kabuxak: putzuetako bizilagunak ezagutzen
4. Itsasbeheraren mahaian: hegazti kostatarrak eta haien harrapakinak
5. Irteera prestatzeko urratsak eta plataforma zaintzeko arauak

Flysch beltzaren plataforma: harria, ura eta muturreko aldaketak

Zer gertatzen da itsasbehera bakoitzean agerian geratzen diren milaka metro koadroko arroka-plataformetan? Eta nola egiten dute bizirik bertako espezieek, egunean bi aldiz itsasoa joan eta etortzen denean?

Erantzuna harrian bertan hasten da. Mutrikuko kostaldeko plataforma lutita beltzez eta hareharri-geruzez osatuta dago, Kretazeoko Albian-Cenomanian aldikoa, duela 100-110 milioi urte inguru metatua. Bi harri mota horiek ez dira berdin higatzen. Lutita bigunagoa da eta azkarrago galtzen du materiala, eta hareharria gogorrago mantentzen da. Desberdintasun horrek hiru mikrohabitat nagusi sortzen ditu: geruzen arteko pitzadurak, ura gordetzen duten putzuak eta itsasbeheran lehor geratzen diren lauza zabalak. Bakoitzak bere biztanleak ditu.

Faktore abiotikoek arau zorrotzak ezartzen dituzte. Udan, goiko putzu txikietako ura 14 °C-tik 28 °C-ra igo daiteke lau orduko epean, eta lurrunketak gazitasuna 35 psu-tik 42 psu-ra eraman dezake. Horri gehitu behar zaizkio lehortze-arriskua, ura erretiratzen den bakoitzean, eta olatuen kolpe mekanikoa, neguko denboraleetan bereziki gogorra. Organismo batek lau ordutan jasan behar du ia bikoiztutako tenperatura eta gero eta gaziagoa den ura, eta berriz ere itsasoaren tenperatura arruntera itzuli.

Datu horiek lortzeko bidea ez da erraza izan. Tokiko biologoek, hasieran, sentsore finkoak torlojuz lotu zituzten Saturraran eta Alkolea arteko lutita-geruzetan, tenperatura etengabe neurtzeko. Harri-geruza hauskorrak bi marealditan hautsi ziren eta gailuak galdu egin ziren. Ondorioz, itsasbehera handietako eskuzko neurketa-tranpektuetara igaro ziren. Gaur egun, Udaleko Ingurumen Sailak urtean 6 eta 8 aldiz egiten ditu jarraipen-irteerak, 95etik gorako marea-koefizientea duten egunetan.

Datu-sorta horrek muga argia du: 0,4 metro baino gutxiagoko itsasbehera-altuera duten egunetara eta oinez iristeko moduko eremu ez-irristakorretara mugatzen da. Labar azpiko putzu sakonenak ezin dira baldintza horietatik kanpo modu seguruan lagindu, eta, beraz, haien argazkia osatu gabe dago oraindik.

Zipristinetatik behe-marearteraino: algen mailak plataforman

Plataforma behetik gora ibiltzea hiru eremu ekologiko zeharkatzea da, eta algek markatzen dituzte mugak inork baino argiago. Euskal Kostaldeko Geoparkeko batzorde zientifikoak 50x50 zentimetroko koadrante finkoak ezarri zituen 3 metroko desnibel-tartean, espezie bakoitzak lehortzeari aurre egiteko duen muga fisiologikoa zehazteko. Laginketa-kanpainak maiatzetik irailera bitartean egiten dira; neguan, 4-5 metroko olatu-denboraleek plataformarako sarbidea erabat eragozten dute.

Goi-mareartekoa: zipristinen eremua

Itsasgora handienetan bakarrik iristen da ura hona, eta gainerakoan olatuen zipristinek hezetzen dute. Hemen Ulva rigida alga berdea ageri da batez ere, ur gezaren eta gazitasun-aldaketen aurrean oso jasankorra. Bere orri meheak egun bakar batean lehortu eta biharamunean berreskuratu daitezke.

Erdi-mareartekoa: alga arreen eta karetsuen lurraldea

Fucus vesiculosus alga arreak aire-puxikak ditu, eta ura igotzean tapiza zutik mantentzen dute. Itsasbeheran, aldiz, tapiz trinko bat bihurtzen da, azpian hezetasuna gordetzen duena. Gune laiotzetan, Corallina elongata alga gorri karetsuak erdi- eta behe-marearteko eremuko azaleraren % 64 inguru estaltzen du. Haren adar zurrunek harea eta hondakin finak harrapatzen dituzte, eta ornogabe txikientzako sare bat osatzen dute.

Behe-mareartekoa: argi gutxiago, korronte gehiago

Gelidium corneum alga gorria 0,5 metro inguruko sakoneratik behera nagusitzen da, ur-korronte biziko kanaletan. Argi gutxiago iristen da hona, eta alga gorrien pigmentuak egokiago daude baldintza horietarako.

Algek bi funtzio betetzen dituzte aldi berean: oinarri trofikoa dira, sare osoaren lehen maila, eta babeslekua eskaintzen dute, itsasbeheran hezetasuna mantenduz. Fucus tapiz bat altxatzean ikusten den bizitza kopuruak berehala erakusten du zergatik.

Lapak, trikuak eta kabuxak: putzuetako bizilagunak ezagutzen

Paracentrotus lividus itsas trikuak 3 eta 5 zentimetro arteko zulo hemisferikoak zulatzen ditu hareharri biguneko hondoetan, olatuen indarrari eusteko. Patella depressa eta Patella vulgata lapek 25-30 zentimetroko erradioan egiten dituzte elikadura-ibilbideak itsasgoran, eta ura jaitsi aurretik jatorrizko marka zehatzera itzultzen dira. Lipophrys pholis kabuxak 10-15 zentimetroko luzera hartzen du, eta ur-falta dagoenean 2-3 orduz biziraun dezake alga hezeen azpian airea arnastuz.

Egokitzapen-estrategiak oso desberdinak dira. Trikuak harria bera moldatzen du; lapak denboran eta espazioan orientatzen dira; kabuxak bere arnasketa-sistema aldatzen du. Ikertzaileek putzu bakoitzeko aniztasuna zenbatzeko, harri solteen azpiko fauna ikuskatzen dute 15 minutuko behaketa-tarteetan, betiere harriaren orientazio zehatza errespetatuz.

Moluskuak: itsasteko hiru modu

• Lapak (Patella spp.): oin muskulatu indartsua erabiltzen dute, eta oskolaren ertza harrira egokitzen da, itsasbeheran ura barruan gordeta.
• Karrakelak (Littorina littorea): operkuluarekin ixten dute oskola, eta lehortzea jasaten dute pitzaduretan.
• Muskuiluak: biso-hariz lotzen dira harrira eta elkarri, olatu-kolpeak banatzen dituzten kolonia trinkoak osatuz.

Krustazeoak: olatuaren indarra eta putzuaren lasaitasuna

Lanpernak (Pollicipes pollicipes) olatu handiko guneetan finkatzen dira, ur-mugimendu biziak elikagaia ekartzen dien tokietan. Putzu bareagoetan, berriz, Pachygrapsus marmoratus karramarro lasterkaria eta izkirak nagusitzen dira. Karramarroa pitzaduretatik ateratzen da itzala dagoenean, eta izkirak alga artean ibiltzen dira, ia gardenak.

Ekinodermatuak eta anemonak putzu iraunkorretan

Itsasbeheran ere ura gordetzen duten putzuetan aurkitzen dira itsas trikuak, itsas izarrak eta Actinia equina anemona gorria. Anemonak tentakuluak bildu eta gelatina-bola bat bihurtzen dira airean geratzen direnean, hezetasuna galtzen ez uzteko.

Aholkua: trikuen zuloak hareharrizko geruzetan bilatu, ez lutitan. Hareharri bigunean sakonago zulatzen dituzte, eta lauza batean zulo multzo bat ikusteak urte askotako okupazioa adierazten du.

Itsasbeheraren mahaian: hegazti kostatarrak eta haien harrapakinak

Iraileko goiz batean, itsasbehera hasi eta ordu erdira, kurlinta bekaindunen lehen taldea arrokadian lurreratzen ikusi nuen, eta garbi ulertu nuen plataforma pasabide-ostatu bat ere badela. Numenius phaeopus aleek, migrazio-pasean, 12 eta 18 egun arteko geldialdiak egiten dituzte Mutrikuko arrokadietan abuztuaren amaieratik urriaren erdialdera bitartean, karramarro txikiak jateko. Bidaia luzerako indarra hemen biltzen dute.

Ez dira bakarrak. Harri-iraularia (Arenaria interpres) harri txikiak eta alga-tapizak mokoaz iraultzen ditu azpiko ornogabeen bila, eta txirri arrunta ur-ertzean ibiltzen da, buztana etengabe mugituz. Bertako habiagileen artean, ubarroi mottoduna (Phalacrocorax aristotelis) labarretan ikusten da, eta kaio hankahoria urte osoan presente dago, edozein baliabide aprobetxatzeko gai.

Tokiko ornitologia-taldeek kosta-lerroko hiru talaia finkotatik egiten dituzte zenbaketak, 20x-60x handipeneko teleskopioekin, elikatzen ari diren hegaztiak ez uxatzeko. Zenbaketak itsasbehera baino 90 minutu lehenago hasi eta 90 minutu geroago amaitzen dira. Teleskopio bidezko behaketa-eremua kostaldetik 400 metroko tartera iristen da argitasun oneko egunetan, eta ez du itsas zabaleko espezie pelagikoen joan-etorria jasotzen.

Lotura trofikoa zuzena da: putzuetako karramarroak, karrakelak eta zizareak dira hegazti hauen erregaia. Putzuetako fauna pobretzen bada, migrazio-ibilbideko geldialdi batek bere balioa galtzen du, eta hegaztiek beste toki bat bilatu beharko dute energia gutxiagorekin. Natura 2000 sareak kostalde hau babesten duenean, kate oso hori babesten du, ez soilik hegaztiak.

Plataformako ornogabeen osasuna eta migrazio-hegaztien geldialdia ekosistema bakar baten bi alderdi dira; batean egindako kalteak bestean du oihartzuna.

Irteera prestatzeko urratsak eta plataforma zaintzeko arauak

Behaketa on bat etxean hasten da, marea-taularen aurrean. Ondoren, urratsez urrats:

1. Marea-taula interpretatu. Bilatu marea biziak, koefiziente altukoak. Itsasbehera-altuera baxuek plataformaren zati handiagoa uzten dute agerian, eta behe-mareartekoa ikusteko aukera bakarra dira.
2. Ordutegia kalkulatu. Irteera itsasbehera-puntu gorena baino gutxi gorabehera 2 ordu lehenago hasi, eta puntu horretatik 45 minutura amaitu beranduenez, sarrerako kanalak urez bete aurretik.
3. Oinetakoak aukeratu. Zola ez-labainkorra ezinbestekoa da. Lutita bustia eta alga-tapizak oso irristakorrak dira.
4. Ibilbidea markatu. Erabili ingurumen-hezitzaileek bisita gidatuetarako markatutako bideak, zapalketa lehendik higatutako hareharri-lauzetara bideratzen dutenak, alga-tapiz trinkoak eta putzu txikien ertz hauskorrak babesteko.
5. Itsasoari bizkarra ez eman. Olatu bakan handiagoek plataforma osoa estal dezakete abisurik gabe.

Harri bat altxatzen duzunean

Arau honek ez du salbuespenik: altxatutako harri oro jatorrizko posizioan eta alde berean utzi behar da. Harri bat iraulita uzteak azpiko mikrofaunaren heriotza eragiten du 20-30 minutuko eguzki-esposizio zuzenaren ondoren. Briozooak, belakiak eta arrautza-errunaldiak dira kaltetu nagusiak, begi hutsez ia ikusten ez direnak.

Abisua: 10 litro baino gutxiagoko bolumena duten goi-marearteko putzuetan, oinetakoetatik edo eskuetatik askatutako eguzki-krema arrastoek oxigeno-maila murrizten dute 2 orduko epean, ohiko baldintzetan. Ez sartu eskuak putzu txikietan krema eman berri baduzu.

Begiratu bai, bildu ez

Espezieak ez dira biltzen eta ez dira putzuetatik ateratzen, ezta une batez ere. Karramarro bat ontzi batean sartzeak tenperatura- eta oxigeno-aldaketa bortitza eragiten dio, eta lapa bat harritik bereizteak bere jatorrizko marka galtzea dakar. Argazkiak eta koaderno bateko oharrak nahikoak dira bisita baten oroimena gordetzeko. Ondare geologiko eta biologikoari buruzko informazio gehiago Euskal Kostaldeko Geoparkearen ondare naturalari buruzko gida ofiziala atarian aurki daiteke.

Marea-taula zabaldu eta hurrengo koefiziente altuko eguna markatzen duzunean, prest zaude harri bakoitza zegoen bezala uzteko, nahiz eta horrek azpian dagoena ikusi gabe geratzea esan nahi duen?