Mutrikuko Pertsonaia Ezagunak

Sarrera: Mutrikuren Itsas Ondarea eta Giza Kapitala

Mutrikuko historia ezin da ulertu itsasoari erreparatu gabe. XVI. eta XVIII. mendeen artean, euskal baleazaleen eta kortsarioen erregistro historikoek herri honetako biztanleek ozeanoarekin izan zuten harreman estua erakusten dute. Itsasoa ez zen soilik bizibidea; ezagutza-iturri eta hezkuntza-eremu izan zen belaunaldiz belaunaldi.

Portuaren konfigurazio fisikoak berak baldintzatu zuen hori. 1850eko hamarkadako kai-luzapenen aurretik, Mutrikuko portua egitura zaharrago batera mugatzen zen, eta hala ere bertatik irten ziren Kantauriko itsas-historian arrastoa utzi zuten nabigatzaileak.

Horregatik, herriko pertsonaia esanguratsuenak biltzen dira hemen, iraganeko itsasgizon eta zientzialarietatik hasi eta gaur egungo komunitate-eragileetaraino. Zerrenda honek Mutrikuk zientzian, untzigintzan eta gizarte-garapenean izan duen eragina nola hedatu den erakusten du, mendez mende.

Aukeraketa Irizpideak: Nola Definitzen Dugu Pertsonaia Ilustrea?

Lehen muga bat aitortu behar da: zerrenda hau ez da Mutrikuko herritar ospetsu guztien katalogo exhaustiboa. Aukeraketa batek beti uzten du norbait kanpoan, eta hori onartzea da abiapuntu zintzoena.

Hasiera batean, herriko kale-izendegian agertzen ziren pertsonaia guztiak sartzeari ekin genion. Baina laster baztertu genuen ikuspegi hori; izan ere, XIX. mendeko politikari asko agertzen ziren, herriaren itsas eta zientzia-ondarearekin lotura zuzenik gabekoak. Irizpide argiago bat behar genuen.

Bi ardatzetan finkatu genuen azkenean aukeraketa:

• Eragin historiko-zientifikoa: batez ere XVIII. mendeko itsasgizonak, itsas-artxiboetako erregistro militarretan dokumentatuta daudenak.
• Gaur egungo ekarpen komunitarioa: herriaren bizitza kulturalari eta sozialari egindako lana.

Gizartearen aitorpen ofizialak ere kontuan hartu ditugu. 2009an Udalak ezarritako 'Ohorezko Laguntzaile' izendapenaren aktek, adibidez, irizpide objektibo bat eskaintzen dute: komunitateak berak nor aitortu duen jasotzen baitute.

Ñabardura bat ere bada. 'Ilustre' kontzeptuak esanahia aldatu du mendeen arabera: XVIII. mendean lorpen militar eta zientifikoak ziren ardatza; XXI. mendean, ordea, boluntariotza eta kultura-transmisioa bihurtu dira aitorpen-irizpide. Aldaketa hori bera da artikulu honen istorioaren parte.

1. Antonio Gaztañeta e Iturribalzaga (1656-1728)

Antonio Gaztañeta e Iturribalzaga (1656-1728) da, ziurrenik, Mutrikuko itsas-tradizioaren irudirik esanguratsuena. Almirante eta untzigintzako arkitekto izan zen, eta bere lanak Espainiako Itsas Armadaren ontzi-diseinua eraldatu zuen.

Gaztetatik nabigatu zuen. 1701era arte itsas ibilbideak zuzendu zituen, eta 'Piloto Mayor' kargua bete zuen, garaiko nabigazio-jakintzaren gailurra zena.

1702an mugarri instituzionala iritsi zen: Kantauriko ontziolen Superintendente Orokor (Superintendente General) izendatu zuten. Urte horretatik aurrera ezarritako gainbegiratze-sistemaren egiturak ontzigintza zientifikoago batera bideratu zuen produkzioa, esperientzia hutsetik metodora.

Bere ekarpen teorikoa 1720an gauzatu zen, Proporciones de las medidas tratatuan. Bertan ontzi-neurri zehatzak finkatu zituen, eta horrek estandarizazio bat ekarri zuen lehen artisautza-irizpideen mende zegoen sektore batera. Bere biografia osatzeko, kontsultatu daiteke Antonio Gaztañeta e Iturribalzaga sarrera entziklopedikoa.

2. Cosme Damian Txurruka eta Elortza (1761-1805)

Cosme Damian Txurruka eta Elortza (1761-1805) figura bikoitz baten adibide garbia da: zientzialaria eta Itsas armadako brigadierra aldi berean. Bere ibilbideak erakusten du nola elkartzen ziren ezagutza akademikoa eta zerbitzu militarra garai hartako itsas-eliteetan.

Astronomian egin zituen ekarpenak izan ziren bere lanik iraunkorrena. 1792 eta 1795 bitartean Antilletako Atlas Maritimoa (Atlas marítimo) osatzeko neurketa astronomikoak zuzendu zituen, eta proiektu zientifiko horren lidergoak nazioarteko aitorpena ekarri zion.

Bere ibilbide militarra Trafalgarren amaitu zen. San Juan Nepomuceno gerra-ontziaren agintea izan zuen, eta Trafalgarko gudan ontzi horrek jasandako kalte estrukturalen txostenek borrokaren gogortasuna dokumentatzen dute. Txurrukaren heriotzak hango itsas-historiaren une dramatikoenetako bat markatu zuen.

Txurrukaren kasuak ondo erakusten du nola Mutrikuko itsasgizonek zientzia eta zerbitzu publikoa banaezin ulertzen zituzten.

3. Antonio de Cordova eta Magallanesko Espedizioa

Antonio de Cordovaren izena itsas esplorazioarekin lotuta dago zuzenean. Mutrikuko itsasgizonen tradizio esploratzailearen adibide argia da, ozeanoaren ezagutza zientifikoa helburu zuena.

Bere lanik nabarmenena Magallanes itsasartera egindako espedizioaren lidergoa izan zen. 1785 eta 1786 bitartean Santa María de la Cabeza fragatarekin egindako bidaiaren bitakora-kaierek neguko nabigazio-baldintza muturrekoak jasotzen dituzte: haize gogorrak, korronte arriskutsuak eta itsasarte hartako geografia konplexua.

Muga bat argitu behar da. Atal honek Magallanes itsasarteko esplorazio-bidaiak soilik hartzen ditu kontuan; Cordovak Madrilen geroago izan zituen kargu administratiboak Mutrikuko itsas-historiaren testuingurutik kanpo geratzen dira, eta horregatik ez ditugu hemen jorratzen.

4. Gaur Egungo Erreferenteak: Berdel Aipamena eta Herritarrak

Iraganeko izenekin batera, gaur egungo ekarpen komunitarioak ere badu lekua. 'Berdel Aipamena' aitorpenak erakusten du nola eraldatu den 'ilustre' izatearen esanahia: lorpen militarretik herri-konpromisora.

2013ko martxoaren 26an emandako ebazpen ofizialaren arabera, Jontxu Elordi eta Juan Larreina izan ziren urte hartako Berdel Aipamenaren irabazleak. Beren ibilbideek herriaren bizitza kulturala eta soziala aberastu zuten, untzigintzaren ospetik urrun baina balio zibiko berdin sendoarekin.

Herriaren ondarea zabaltzeko lanean, Marta Amonarriz turismo teknikariaren ahalegina aipatzekoa da. Euskal Kostaldeko Geoparkeko flysch eta karst ibilbide gidatuen antolakuntzak Mutrikuren altxor naturalak bisitarientzat irisgarri egiten ditu, eta ondare-transmisioaren lan isila erakusten du.

Natura 2000 sareak duen garrantzia ere agerikoa da: herriaren ingurune naturala babesteak kultura-ondarea zaintzearekin bat egiten du.

Iraganeko eta Gaurko Mutrikuarren Oinatzak

Gaztañetaren ontzi-diseinuetatik Txurrukaren neurketa astronomikoetara, eta handik gaur egungo boluntariotzara: Mutrikuk talentua eta konpromisoa sortzen jarraitzen duela erakusten du ibilbide honek. Pertsonaia bakoitza bere garaiko erantzun bat da, baina denek partekatzen dute herriaren eta itsasoaren arteko lotura.

Azken bi hamarkadetan herriko ondare inmateriala biltzeko abiarazitako ahozko historiaren grabazioek eta belaunaldi berriei zuzendutako itsas-kulturaren transmisio-programek aitorpen historikoa etorkizunarekin lotzen dute. Memoria ez da iraganaren bilketa hutsa; etorkizuna eraikitzeko tresna ere bada.

Komeni da ñabardura txiki bat gogoratzea: pertsonaia historiko guztiak hirigunean jaio zirela suposatzea akatsa litzateke, batzuk Astigarribia bezalako landa-auzoetako baserrietan jaio baitziren. Mutrikuren historia portutik harago hedatzen da.

Gonbidapena egiten dizugu, beraz: etorri Mutrikura, ibili bere kaleetan, ezagutu Flysch-aren ezkutuko altxorrak, eta sentitu herri honek mendez mende eraiki duen itsas eta kultura ondarea, bertatik bertara.