Mutrikuko Udalaren 2024ko Plan Estrategikoa eta Garapen Jasangarria

Mutrikuko susperraldi ekonomikoa ez zen kontabilitate-ariketa hutsa izan. Udalaren eguneroko jarduna, portuaren zaintza, herritarren parte-hartzea eta herri-identitatearen kudeaketa mahai berean jarri zituen ziklo politiko eta administratibo batek.

2011-2014 bitarteko krisiak erakutsi zuen kostaldeko udal txiki batek ezin duela bere etorkizuna diru-sarreren esperoan bakarrik antolatu. Aurrekontuaren diziplina behar zen, baina baita azpiegituren premia, turismoaren neurria eta euskararen lekua modu berean irakurtzeko gaitasuna ere.

Aurkibidea

1. Testuingurua: zulo ekonomikoa eta zor historikoa
2. 2012-2020 Plan Ekonomiko-Finantzieroa: estrategia eta neurriak
3. Azpiegituren erronkak: Portuko Plan Berezia eta ekaitzak
4. Gizarte kohesioa: Herritarrekin Herrira eta Edertze Plana
5. Erakundeen arteko elkarlana eta eskumenen mugak

Testuingurua: Zulo Ekonomikoa eta Zor Historikoa

2011ko udazkenetik 2012ko udaberrira bitarteko likidezia-tentsioek alarma piztu zuten udal-kutxan. Ez zen egun bakarreko desoreka; hilabetez hilabete pilatutako presioak agerian utzi zuen gastuaren inertziak eta diru-sarreren ziurgabetasunak elkar elikatzen zutela.

Aurreko hamarkadako aurrekontu-likidazioak berrikustean, udal-arduradunek 2010eko gastu-maila hartu zuten erreferentzia gisa. Aukera horrek ez zuen nostalgia ekonomikorik adierazten. Erreferentzia operatibo bat zen: krisiaren kolpea bete-betean heldu aurretik udal-makineriak zer neurritan funtzionatzen zuen ulertzeko modua.

2003ko zorpetze-mailaren itzala

Mutrikuk bazuen aurrekari zorrotz bat udal-artxiboan: 2003an zorra %116tik gorakoa izatera iritsi zen. Datu hark ez zuen 2011ko egoera mekanikoki azaltzen, baina memoria instituzional erabilgarria eskaintzen zuen. Zorra ez da soilik kopuru bat; etorkizuneko erabakiak estutzen dituen markoa da.

Horregatik, zulo ekonomikoaren irakurketa ez zen egin gastu-atalez ataleko errua banatzeko. Arazoa egiturazkoa zen: zerbitzuak mantendu behar ziren, inbertsioak ezin ziren guztiz eten, eta finantza-arnasa gero eta laburragoa zen.

Ondorio nagusia: 2010eko gastu-maila erreferentzia gisa hartzeak eztabaida politikoa lur sendoago batera ekarri zuen: zenbat moztu baino lehen, zer mantendu behar zen erabaki behar zen.

2012-2020 Plan Ekonomiko-Finantzieroa: Estrategia eta Neurriak

Plan ekonomiko-finantzarioak bi gidaritza izan zituen lehen planoan: Joseba Palenzuela alkatea eta Joxan Agirregomezkorta. Bien lanak udalaren barruko antolaketa eta kanpoko finantzaketa-bideak lotu zituen, epe laburreko presioa eta 2020ra arteko itzulketa-diziplina uztartuz.

Hasierako eztabaidetako batek udal-zerbitzu batzuen kudeaketa partzialki kanporatzea jarri zuen mahai gainean. Eredu hori baztertu egin zen, epe luzerako kostu operatibo handiagoak zekartzala frogatu zenean. Erabakia esanguratsua da: gastua murriztea ez zen zerbitzu publikoa ahultzearekin nahastu.

Gastuaren doikuntza zehatza

Neurriak ez ziren abstraktuak izan. Asistentzia dietak ezabatu ziren, eta lanaldi oso zein erdien berrantolaketa 2012ko lehen hiruhilekoan ezarritako egutegi baten arabera antolatu zen. Horrelako neurriak ez dira ikusgarriak herriaren kaleetan, baina udalaren eguneroko kontabilitatean pisu handia hartzen dute.

• Asistentzia dieten ezabaketa, gastu politikoaren seinale instituzional gisa.
• Lanaldi osoen eta erdien berrantolaketa, zerbitzuen jarraitutasuna zainduz.
• 2013tik 2020ra bitartean finkatutako itzulketa-plana, Fondo Foraletik jasotako aurrerapenei lotua.

Fondo Foralaren pisua

Gipuzkoako Foru Aldundiarekin eta Batzar Nagusiekin adostutako maileguek arnasa eman zioten udal-kutxari. Hala ere, arnasa ez zen askatasun osoa. Fondo Foralaren ekarpenak urtez urte aldatzen dira Gipuzkoako zerga-bilketaren bilakaeraren arabera, eta horrek udalaren inbertsio-gaitasuna baldintzatzen du zuzenean, plangintza zurrunak ezinezko bihurtuz.

Alderaketek erakusten dute udal txikietan finantza-plan on batek ez duela soilik zorra murrizten. Erabakiak erritmo batean sartzen ditu: noiz ordaindu, noiz itxaron, noiz negoziatu eta noiz ez ireki gastu-ildo berririk.

Abisua: Plangintza sendoak ez du diru-sarreren ziurgabetasuna desagerrarazten; udalaren erantzuteko gaitasuna ordenatzen du.

Azpiegituren Erronkak: Portuko Plan Berezia eta Ekaitzak

Portua ez da Mutrikun azpiegitura bat soilik. Herriaren irudi historikoa, arrantza-jardueraren memoria eta eguneroko mugikortasunaren zati bat biltzen dituen espazioa da. Horregatik, 2006ko Portuko Plan Bereziaren eguneraketa ez zen plano teknikoen zuzenketa huts gisa ulertu.

Helburu nagusietako bat amarre sozialak bermatzea izan zen. Kontzeptuak badu karga politiko eta soziala: portuak ez luke soilik erabilera ekonomiko handien logikaren arabera antolatu behar, baizik eta herritarren eta tokiko erabiltzaileen beharrei lekua egin behar die.

2014ko denboraleen ondorengo lehentasunak

2014ko otsaileko eta martxoko denboraleek kalteen ebaluazio-txostenak ekarri zituzten. Hasierako asmoa pantalanen berritze integrala abiaraztea zen, baina Eusko Jaurlaritzako teknikarien ikuskapenaren ondoren lehentasunak aldatu ziren: dikea sendotzea premiazkoagoa zen.

2014ko denboraleen aurretik egindako behin-behineko konponketek ez zuten iraun, olatuen indarrak egitura ahulagoak suntsitu baitzituen, behin betiko finkatze-lanen beharra agerian utziz.

Negoziazio horietan udalak ez zuen bakarrik obra bat eskatu. Arriskuaren hierarkia defendatu zuen: lehenik babes-egitura, ondoren erabilera-eremuak.

Trafiko astuna eta trazadura alternatiboak

Endara Ingenieritzak trafiko astuna desbideratzeko hiru trazadura alternatibo aztertu zituen topografikoki. Azterketa horrek portuaren arazoa herrigunearen eta ingurumenaren arteko orekan kokatu zuen. Ibilgailu astunak kentzea ez da beti irabazi garbia; trazadura berriak paisaian eta lurzoruaren erabileran uzten duen arrastoa ere neurtu behar da.

Natura 2000 sarearen inguruko sentiberatasunak ikuspegi hori are gehiago zorroztu zuen. Mutrikuko garapenak ez zuen soilik eraginkorra izan behar; bere kostaldeko paisaiaren logikarekin bateragarria ere izan behar zuen.

Gizarte Kohesioa: Herritarrekin Herrira eta Edertze Plana

Martin Garitano ahaldun nagusiaren bisita instituzionalak ikusgarritasuna eman zion herri-mailako lan bati: Herritarrekin Herrira ekimenaren bidez antolatutako parte-hartze prozesuei. Bisitak ez zuen prozesua sortu, baina marko instituzional zabalago batean kokatu zuen.

Parte-hartzea, kasu honetan, ez zen galdetegi formal batera mugatu. Udalaren premia ekonomikoak eta herritarren itxaropenak elkarren parean jarri ziren, tentsioarekin baina baita heldutasun zibikoarekin ere.

Edertze Plana: turismoa eta identitatea

Edertze Planaren diseinuan turismo-bulegoaren eta tokiko eragileen arteko lan-saioak antolatu ziren. Hasierako zirriborroek seinaleztapen turistiko estandarra aurreikusten zuten, baina azken norabideak herri-identitateari eustea lehenetsi zuen. Hor dago planaren ñabardura: bisitaria erakartzea, herria erakusleiho bihurtu gabe.

Basquetour eta Debegesarekin garatutako elkarlanak eskualdeko turismo-logika eta tokiko berezitasuna uztartu nahi izan zituen. Mutrikuk Flysch-aren eta Karst-aren inguruko balio paisajistikoa du, baina bere erakargarritasuna ez da geologiara mugatzen. Kaleen eskala, portuaren memoria eta euskararen presentzia ere esperientziaren parte dira.

Aholkua: Turismoa sustatzeko hizkuntza bisitariari begira idazten denean, herritarrak bere burua ezagutzeko moduan ere idatzi behar da.

Euskara eta tokiko merkataritza

2013ko udazkenean, UEMAren laguntzarekin euskararen erabileraren kale-neurketa egin zen. Diagnosi horrek ez zuen hizkuntza dekorazio gisa tratatu. Udal-politikaren erdigunean jarri zuen: herri euskaldun batek bere zerbitzuak, merkataritza eta turismo-harrera hizkuntza-ohiturekin lerrokatu behar ditu.

Tokiko merkataritza sustatzeko egutegien banaketa-kanpaina azarotik abendura bitartean egin zen. Keinu xumea dirudi, baina urteko kontsumo-garai garrantzitsuan herriko saltokiei presentzia emateko balio izan zuen.

Erakundeen Arteko Elkarlana eta Eskumenen Mugak

Udal baten indarra ez da beti bere eskumenetan neurtzen. Askotan, bere mugak zehaztasunez ezagutzeko gaitasunean agertzen da.

Foru Arauaren araberako zorpetze-muga urteroko aurrekontu-itxieran kalkulatu behar izateak finantza-gaitasunaren sabaia ezartzen zuen. Horrek ez zuen udal-politika geldiarazten, baina bai erritmoa baldintzatzen. Inbertsio baten premia politikoa eta finantzatzeko gaitasun juridikoa ez dira beti une berean heltzen.

Portuko obrak eta baimen-katea

Portuko obrak arintzeko, udalak zuzenean esku hartzeko protokolo bat idaztea baloratu zuen. Eskumenen azterketa juridikoaren ondoren, ordea, erakunde eskudunen baimen ofizialak itxaron behar zirela ondorioztatu zen. Kosten Mugapena, Espainiako Kostaldeko Agintaritza, eta Eusko Jaurlaritzaren Garraio Azpiegituren zuzendaritza ez ziren kanpoko izen administratibo hutsak; jarduteko aukera bera baldintzatzen zuten.

Udalak ezin du portuko eremuan inolako azpiegitura-lanik baimendu bere kabuz, aldez aurretik Eusko Jaurlaritzako Garraio Azpiegituren zuzendaritzaren txosten loteslea eta aldekoa jaso ezean. Kosten Mugapenaren baimen-eskaeren tramitazio-epeak, zenbait kasutan sei hilabetetik gorakoak izanik, udalaren presazko egutegiarekin talka egin zezakeen.

Koordinazioa, ez menpekotasuna

Erakunde arteko koordinazioa ezinbestekoa izan zen proiektu estrategikoak aurrera ateratzeko, batez ere portuaren eskumen-banaketa hain zatikatua denean. Horrek ez du esan nahi udalak bere ahotsa galdu zuenik. Alderantziz: ahots hori eraginkorra izateko, non negoziatu, zer dokumentatu eta zein txosten lotesle behar ziren jakin behar zuen.

Mutrikuko susperraldi ekonomiko eta jasangarriaren irakaspen nagusia hor dago. Finantza-diziplina, azpiegitura-erantzukizuna, hizkuntza-politika eta turismoaren kudeaketa ez ziren kapitulu bereiziak izan. Herriaren etorkizuna antolatzeko modu bakar baten aldeak izan ziren: neurrian haztea, memoria instituzionala baliatzea eta kostaldeko nortasuna ez galtzea.

Iturriak eta erreferentziak

• Mutrikuko udal-artxiboko aurrekontu-likidazioen eta 2003ko zorpetze-erregistroen berrikuspena.
• 2012-2020 Plan Ekonomiko-Finantzarioari lotutako lanaldi-berrantolaketa eta itzulketa-plangintza.
• 2014ko otsaileko eta martxoko denboraleen ondorengo kalteen ebaluazio-txostenak.
• Endara Ingenieritzaren trafiko astunerako trazadura alternatiboen azterketa topografikoa.
• UEMAren 2013ko udazkeneko euskararen erabileraren kale-neurketa.