Mutrikuko Historia eta Ondare Monumentala

Mutrikuko ondarea ez da harri zaharren bilduma isila. Herriaren trazaduran, portuko lanbideetan, kobazuloetako aztarnetan eta etxe handien atarietan ageri den memoria trinkoa da. Ondare hori irakurtzeko, hautaketa zorrotza behar da: zer sartu, zer utzi alboan, eta zergatik.

Aurkibidea

1. Mutrikuko Ondarearen Oinarriak eta Hautaketa Irizpideak
2. Erdi Aroko Trazadura eta 1553ko Sute Handia
3. Funtsezko bost Monumentu Historikoen Zerrenda
4. Ondarea Babesteko Erronkak eta Ikerketaren Mugak
5. Ondarea Ezagutarazteko Ekimenak eta Bisitak

Mutrikuko Ondarearen Oinarriak eta Hautaketa Irizpideak

1209an hasten da Mutrikuren hiri-ibilbide dokumentatua, Gaztelako Alfontso VIII.ak Hiri Gutuna eman zuenean. Data horrek marko juridikoa eman zion herriari, baina ez du lurraldearen memoria osoa agortzen. Jentiletxeta II kobazuloko indusketek Madeleine aroko aztarnak eman dituzte, K.a. 9.000 eta 11.000 urte inguruko tartean kokatuak; Langatxo kobazuloak ere historia luzeago horren atea irekitzen du.

Nire lan-mahaian, hasierako tentazioa oso ezaguna izan zen: eraikin zahar guztiak banan-banan zerrendatzea, inbentario zabala osatzeko. Baina halako zerrendak azkar galtzen du neurria, batez ere udalerri batek garai, erabilera eta material hain desberdinak pilatzen dituenean. Horregatik, irizpide nagusia estutu zen: 1995eko azaroaren 14ko Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian argitaratutako mugaketa ofizialean jasotako ‘Monumentu Multzo’ izendapena hartu da abiapuntu.

Hautu horrek ez du ondare guztia ordezkatzen. Bai, ordea, eztabaida ordenatzeko lur sendoa ematen du.

Ondorio nagusia: Mutrikuko historia ulertzeko, 1209ko Hiri Gutuna eta historiaurreko aztarnak batera irakurri behar dira; bata erakunde-historiaren atea da, bestea lurraldearen denbora sakonaren lekukoa.

Hautaketaren eskala

Ondarearen balioa ez da beti monumentaltasunean neurtzen. Ateburuko harri batek, kale baten maldak edo etxe baten kokapenak informazio historikoa eman dezake. Hala ere, artikulu honek ez du katalogo osoa egin nahi. Mugaketa ofizialak jasotako eraikin eta guneak lehenesten ditu, bisitariak eta herritarrak mapa ulergarri batekin mugi daitezen.

Erdi Aroko Trazadura eta 1553ko Sute Handia

Kale estu eta aldapatsuetan ikusten da Mutrikuko Erdi Aroko logika. Ez da postaleko xehetasun hutsa: defentsa, lurzoruaren malda, porturako sarbidea eta etxeen arteko lotura praktikoa irakurtzen dira trazadura horretan. Harria eta egurra batera ageri ziren, eguneroko bizitzaren material arrunt gisa.

1553ko irailaren 18ko suteak oreka hori hautsi zuen. Udal-agiriek jasotzen dutenez, herriko egurrezko etxe gehienak suntsitu ziren. Sutearen ondorengo berreraikuntza ez zen soilik arkitektura-kontua izan; jabetza-erregistroak, lizentziak eta auzokoen arteko mugak berriz zehaztu behar izan ziren.

Erdi Aroko hirigintzaren bilakaera ulertzeko, udal artxiboko agirien azterketa paleografikoa funtsezkoa da. Sutearen osteko berreraikuntza-lizentziek erakusten dute nola moldatu zen herria arriskuaren ondoren, eta XVI. mendeko udal-agirietan ageri diren Santiagoko Ordenari ordaindutako balea-koipearen hamarrenen erregistroek portu-ekonomiaren pisua gogorarazten dute.

‘Sulengua’ eta bizirik iraun zuten etxeak

‘Sulengua’ kontzeptuak sutetik bizirik atera ziren eraikinak izendatzeko balio du. Berriatua Dorrea da adibide argiena. Ez da soilik zutik iraun zuen eraikina; kronologia eten baten froga materiala da, herriaren berreraikuntza ulertzeko erreferentzia.

Abisua: Artxiboetako hezetasunaren ondorioz XVI. mende aurreko udal-agiri asko irakurtezin bihurtzea ez da xehetasun teknikoa soilik; ikerketaren ondorioak baldintzatzen dituen muga erreala da.

Funtsezko bost Monumentu Historikoen Zerrenda

Monumentuen ibilbidea kronologiaren arabera antolatzea erabaki da: XI. mendeko Astigarribiatik hasi eta itsas lanbideei lotutako espazio modernoagoetara iritsi arte. Horrela, bisitariak ez du eraikin multzo isolatu bat ikusten; herriaren bilakaera arkitektonikoa eta soziala urratsez urrats jarraitzen du.

1. Astigarribiako San Andres

   Astigarribiako San Andres eliza 1081eko dohaintza-agiri batean aipatzen da. Bere ‘eliza inguratzailea’ egiturak arreta eskatzen du, ez baita ohiko irakurketa azkarrean agortzen. Leiho bisigotiko edo mozarabiar gisa deskribatutako elementuak, gainera, tokiko arkitekturaren geruza zaharragoak erakusten ditu.

2. Arrietakua Jauregia

   Arrietakua Jauregia Antonio de Gaztañeta jeneral eta ingeniariari lotuta dago. Eraikinak ez du itsas historia kanpotik kontatzen; barrutik darama. Gaztañetaren figurak nabigazioa, ingeniaritza eta botere zibila gurutzatzen ditu, eta jauregiak gurutzaketa horren aztarna ematen du Mutrikuko hirigunean.

3. Txurruka Plaza

   Txurruka Plazan, hainbat denbora historiko pilatzen dira. 1731ko Txurruka etxea, Galdona jauregi barrokoa eta Francisco de Iberok diseinatutako Montalivet jauregia ez dira eszenografia bakarreko piezak. Plazak erakusten du nola hartu zuen Mutrikuk forma zibila, ekonomikoa eta soziala eraikin adierazgarrien bidez.

4. Berriatua Dorrea

   Berriatua Dorrea ezin da ulertu 1553ko sutetik bereizita. ‘Sulengua’ gisa, herriaren hondamendiaren aurreko geruza irakurtzeko aukera ematen du. Halako eraikinek ez dute iragan osoa azaltzen, baina etenaren neurria erakusten dute modu oso zehatzean.

5. Bentalekua

   Bentalekua arrantza artisauaren memoriari lotutako espazio berezia da. Enkante-makinaren zaharberritzea 1998 inguruan egin zen, eta mekanismoak 1etik 100erako zenbakiak markatzen dituen egurrezko kaxa erabiltzen du. Tresna horrek arrainaren salmenta ez zuen abstrakzio ekonomiko bihurtzen; keinuen, erritmoen eta begiraden bidez antolatutako praktika komunitarioa zen.

Aholkua: Ibilbidea oinez egitean, ez hasi beti plazatik. Astigarribiatik abiatzeak eskala historikoa aldatzen du, eta gero hiriguneko jauregiak beste modu batean irakurtzen dira.

Ondarea Babesteko Erronkak eta Ikerketaren Mugak

Kontserbazioa ez da beti ikusgarri gertatzen. Aztarnategi arkeologikoetan, arazoa sarritan lurzoruaren egonkortasuna, hezetasuna eta sarbidearen kontrola izaten da. Natura 2000 sareko Arnoko artadiaren babes-eremuak 1.100 hektarea inguru hartzen ditu, eta horrek erakusten du ondarea ez dela soilik eraikinetan kokatzen: paisaia, habitatak eta giza erabilerak batera kudeatu behar dira.

Joseba Palenzuela alkateak ordezkatzen duen udal ikuspegiak hurbiltasun instituzionala eskatzen du, baina ondare-lanak ez du borondatearekin bakarrik aurrera egiten. Aztarnategi arkeologikoen eta Natura 2000 sareko Arnoko artadiaren kontserbazio fisikoaren mugak eguneroko erabakietan ageri dira: non jarri seinalea, nola bideratu bisitaria, zer ez zabaldu gehiegi.

Ahozko ondarearen premia

Ahozko ondarea ahulagoa da. Harri bat zutik gera daiteke, baina lekukotasun bat galdu egiten da grabatzen ez bada. Ahotsak proiekturako Mutrikun egindako 60 elkarrizketa baino gehiagoren erregistroak bide baliotsua ireki du, Badihardugu Euskara Elkartearekin elkarlan tekniko eta linguistikoan egindako digitalizazio-lanaren bidez.

Elkarrizketa horiek biltzeko protokoloek adineko herritarren erritmoa, tokiko hizkeraren transkripzioa eta baimen informatua hartu behar dituzte kontuan. Ahotsak.com ahozko ondarearen datu-basea ez da biltegi neutro hutsa; kontsultarako egitura bat da, hizkuntza, memoria eta herri-mailako ezagutza lotzen dituena.

Muga garrantzitsua argia da: ahozko testigantzen bilketa XX. mende hasierako eta erdialdeko gertaeretara mugatzen da ezinbestean lekuko zuzenen adinagatik, eta aurreko mendeetako eguneroko bizitzaren xehetasunak artxibo idatzien menpe geratzen dira. Horrek ez dio balioa kentzen ahozko iturriari; bere erabilera zehazten du.

Ondarea Ezagutarazteko Ekimenak eta Bisitak

Museo batek objektua gordetzen du; bisita gidatu batek objektu hori denboran kokatzen du. Bi tresnak behar dira Mutrikun. Nautilus eta Bentalekua Euskal Kostaldeko Museoen Sarean parte hartzen dute, Basquetourren esparru turistiko-kulturalean, eta horrek kostaldeko ondarea eskala zabalago batean ulertzeko aukera ematen du.

Nautilus museoko amonite fosilen bildumak beste denbora bat jartzen du mahai gainean. Pieza esanguratsuenetako batzuek 50 zentimetroko diametroa gainditzen dute, eta neurri horrek bisitariari geologia ez dio azalpen abstraktu gisa aurkezten. Harria gorputzaren eskalan agertzen da.

Uztailean eta abuztuan, Mutrikuko Turismo Bulegoak 90 minutuko bisita gidatu kulturalak antolatzen ditu. Ordutegiak eta hizkuntzak ez dira ausaz finkatzen: aurreko udako eskaeren bilakaerak laguntzen du euskarazko eta gaztelaniazko txandak bisitarien fluxu errealera egokitzen. Bisita gidatuen edukia eta sakontasuna aldatu egiten da taldearen profilaren arabera (geologia adituak, eskolako umeak edo turista orokorrak).

‘Mutriku eta Itsasoa’ erakusketaren balioa

‘Mutriku eta Itsasoa’ erakusketa iraunkorrak arrantza artisauaren trazabilitatea azaltzeko aukera ematen du. Hemen trazabilitatea ez da etiketa administratibo bat bakarrik. Portuko lanaren segida erakusten du: harrapaketa, enkantea, salmenta, kontsumoa eta memoria partekatua.

Ondarea ezagutarazteko lanak, beraz, ez luke monumentua argazki bakarrera murriztu behar. Mutrikuko indarra geruzen arteko elkarrizketan dago: Paleolitoko kobazuloak, 1209ko hiri-antolaketa, 1553ko sutea, jauregien garapena, arrantza artisaua eta gaurko bisita gidatuak. Herri zoragarri honetara hurbiltzen denak Flysch-aren eta Karst-aren inguruko jakin-mina ekar dezake; Mutrikuk, trukean, historia zehatz eta bizi bat eskaintzen dio.

Iturriak eta erreferentziak

• 1995eko azaroaren 14ko Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian argitaratutako ‘Monumentu Multzo’ mugaketa ofiziala.
• Astigarribiako San Andres elizaren 1081eko dohaintza-agiriaren aipamen dokumentala.
• Mutrikuko udal-agirietan jasotako 1553ko irailaren 18ko sutearen eta XVI. mendeko balea-koipearen hamarrenen erregistroak.
• Ahotsak proiektuko Mutrikuko ahozko testigantzen erregistro digitala.